Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
CHUYấN : NG PHP - NG NGHA
Nghiờn cu ng phỏp ng ngha ca li cú gỡ khỏc vi nghiờn cu ng
phỏp - ng ngha ca cõu? Hóy nờu mt vi vớ d v phõn tớch lm rừ c
ch to lp v lnh hi cỏc hnh ng ngụn trung trc tip v giỏn tip
Nghiờn cu ngh phỏp - ng ngha ca li trờn c s nghiờn cu li cu
khin ting Vit.
õy l mt hng nghiờn cu cũn rt mi m trong ngụn ng hc, trc õy
cng cú mt s nh nghiờn cu ngụn ng cp n li cu khin nhng cũn ht
sc s si, cha i sõu vo vn . Nh GS. Dip Quang Ban khi bn v li cu
khin mi ch mụ t nú cú v ging vi ting Nga ch cha i vo c th trong cỏc
tỡnh hung ngụn ng ca ting Vit.
Nghiờn cu li cu khin vi cỏc phng thc biu hin hot ng cu khin
nh ra phng phỏp nghiờn cu ng phỏp- ng ngha ca li.
- Nghiờn cu theo quan im ng phỏp chc nng. Tc l xut phỏt t mc
ớch giao tip tỡm ra phng tin hỡnh thc bi hin cỏc chc nng ngha hc,
dng hc ca li cu khin.
Quỏ trỡnh nghiờn cu i t mc ớch n phng tin, t trong ra ngoi, ý
ngha ca cỏc phng tin biu hin cỏc phng tin
- Nghiờn cu li cu khin trong mi quan h gn bú vi bi cnh giao tip,
mc ớch núi, hot ng núi; da vo s liờn quan ú m phỏt trin lý gii cỏc c
trng, cu trỳc, ng ngha, ng dng ca li, kt qu t c s l cỏc phng
thc biu hin hot ng to ra li cu khin c nghiờn cu tng hp t cỏc bỡnh
din kt hc, ngha hc v dng hc.
Ng phỏp- ng ngha ca li dựng trong phm vi hot ng ca li núi
phõn bit ng phỏp- ng ngha (hiu mc nh l ng phỏp- ng ngha ca cõu).
1
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
Nu ng phỏp- ng ngha ch xỏc nh quy tc hiu v s dng ý ngha ca
hot ng cỏc phng tin ngụn ng ch yu qua mi quan h gia ngụn ng v
quy lut t duy thỡ ng phỏp ng ngha ca li nghiờn cu cỏc vn ng ngha cú
tớnh quy lut trong li núi khụng ch bao cha mi quan h gi ngụn ng v t duy
m cũn bao cha s tỏc ng ca cỏc nhõn t: mc ớch núi, hon cnh núi, tõm lý-
vn hoỏ dõn tc, ngụn cnh hi thoi, v th giao tip, tri thc ca nhng ngi
trong hi thoi c cu trỳc hoỏ thnh cỏc biu thc cú tớnh quy tc mi
ngi nhn din v s dng t hiu qu giao tip cao.
Quy tc nghiờn cu ng phỏp- ng ngha ca li c xõy dng trờn nn
tng ca nhng quy tc ng phỏp- ng ngha nhng c th v phong phỳ hn ng
phỏp - ng ngha.
i tng nghiờn cu ca ng phỏp- ng ngha ca li l li, l li thnh
phm, phõn bit vi cõu theo s phõn bit li núi v ngụn ng ca Saussure v
phõn bit ng nng, ng thi ca Chomsky. Thut ng "phỏt ngụn" to ra s m h
v ngha, gm mt ng, mt ng ng t ch hnh ng bờn cnh ngha li thnh
phm khụng dựng.
Ng phỏp truyn thng dựng thut ng "cõu" ch chung cõu v li (cõu
c th l li; cõu tru tng l cõu). Dựng li phõn bit cõu, ch ra cõu thuc hot
ng ngụn ng (tớnh tru tng), khỏi quỏt hoỏ, tỏch ra khi ngụn cnh. Cũn li l
sn phm c th ca mt hot ng núi nng trong mt ngụn cnh nht nh nhm
mt mc ớch nht nh. Ngha ca li luụn chu s chi phi ca ngụn cnh nhng
nú vn mang tớnh khỏi quỏt hoỏ to thnh nhng quy lut v quy tc s dng
nhng mc , phm vi nht nh. Nhim v ca ng phỏp- ng ngha ca li l
phõn tớch, tỡm ra nhng quy lut y nhm b sung, phỏt trin h thng quy tc ng
phỏp- ng ngha ca li.
* S cn thit ca hng nghiờn cu ny. Trc õy ngụn ng hc truyn
thng thng chia lm 3 phm vi: ng õm, t vng v ng phỏp. Ng ngha thuc
2
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
vo phm vi t vng. Khi ng ngha hc ca t phỏt trin, cỏc nh ng hc t tờn
l t vng- ng ngha. Trong ng phỏp hc, sau khi huynh hng cu trỳc lun t
c mt kt qu nht nh nú ó l ra mt s bt cp, cho nờn mt s cú khuynh
hng nghiờn cu ng phỏp khỏc phỏt trin (to sinh, ngha, ) b sung; ng
phỏp chc nng sau ny cng vy.
Hnh ng ngụn trung l hot ng núi c th hin bng mt lc thụng
bỏo ca li th hin mt mc ớch nht nh ca li nh: trn thut, hi, cu khin.
Hnh ng ngụn trung trong li l lc ngụn trung lm nờn giỏ tr ngụn trung.
Hnh ng ngụn trung l quan trng nht vỡ nú nm ngay trong li núi c biu
hin qua cỏc du hiu ngụn ng mt hỡnh thc (ngụn t) v ý ngha (ý ngha ngụn
t). mt ý ngha, hot ng ngụn trung (mc ớch ngụn trung) c gi l ớch
ngụn trung (cu khin ngi nghe hnh ng theo mỡnh ú l ớch ngụn trung cu
khin).
mt hỡnh thc, nú l phng tin ch dn ra lc ngụn trung; cỏc kiu kt
cu (cu trỳc), ng iu, quan h gia cỏc thnh t trong cu trỳc v t tham th.
Ng phỏp truyn thng khi nghiờn cu ngha ca cõu l núi n ngha s tỡnh
thuc ngha hc (ngha phn ỏnh thc ti khỏch quan).
Nghiờn cu hnh ng ngụn trung l nghiờn cu ngha tỡnh thỏi ch quan.
Tớnh cht nhn din hnh ng ngụn trung:
+ ớch ngụn trung
+ Hng khp li
+ Trng thỏi tõm lý c biu hin
+ Hiu lc ngụn trung
+ Cng v xó hi ca ngi núi v ngi nghe
+ S quan tõm ca nhng ngi trong hi thoi
+ Chc nng liờn kt ngụn t
+ Ni dung li núi ra
3
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
+ S cn thit hay khụng ca i tng ngụn hnh
+ V th xó hi
+ Hnh ng ngụn t phi cú biu thc ngụn hnh
V cú 3 tớnh cht c bn:
+ ớch ngụn trung
+ Hng khp li
+ Trng thỏi tõm lý c biu hin
c phõn ra lm 5 lp hnh ng ngụn trung:
+ Lp biu hin
+ Lp chi phi
+ Lp hnh ng, cam kt
+ Lp biu cm
+ Lp tuyờn b
Khi da vo mc ớch ngụn trung thỡ c chia ra:
+ Hnh ng trn thut (thut li s tỡnh)
+ Hnh ng hi (hi v iu cha rừ)
+ Hnh ng cu khin (th hin iu mỡnh nờu/ cho phộp mỡnh lm)
+ Hnh ng cm thỏn (by t cm xỳc ) mc cao.
Tng ng nhng ớch ngụn trung, nhng du hiu hỡnh thc c trng giỳp
nhn din ỳng ớch ngụn trung gi l biu thc ngụn hnh. Phng tin ch dn
lc ngụn trung nm trong biu thc ngụn hnh.
Cỏc li th hin cỏc ớch ngụn trung c gi tờn theo s phõn loi hnh
ng ngụn trung tng ng:
+ Li hi
+ Li trn thut
+ Li cu khin
+ Li cm thỏn
4
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
Nu chỳ ý n hng khp li trong mi quan h vi thc ti thỡ li cu
khin v li hi c xõy dng theo hng t ngụn ng n hin thc. Cú ngha l
hnh ng ngụn t (li núi) cú trc v hnh ng thc t cú sau. Li trn thut
cm thỏn xõy dng theo hng ngc li.
Li cu khin l li hi yờu cu ngi nghe thc hin hnh ng, li hi yờu
cu ngi nghe thc hin hnh ng ỏp li li hi v phi xut hin trong bi cnh
giao tip trc tip (ngi núi, ngi nghe cựng tn ti ng thi ti thi im núi).
Vi li trn thut cú th xut hin trong bi cnh trc tip/ giỏn tip c th
hin bng ngụn t.
Hnh ng cu khin l khỏi nim trng quỏt bao gm cỏc hnh ng ngụn
trung, cú ý ngha cu (cu, nh mi, chỳc, xin ) v cỏc hnh ng ngụn trung cú
ngha "khin" (yờu cu, ra lnh, cm, cho phộp ). Cu v khin u ging nhau
ớch ngụn trung, u yờu cu i ngụn thc hin hnh ng m ch ngụn mong
mun. S khỏc nhau gia cu v khin l mc ca hiu lc ngụn trung. Nu
"cu" yờu cu s thin chớ, t nguyn hnh ng ca i ngụn thỡ "khin" li l
cng ý, ỏp t i ngụn hnh ng.
Vớ d: - Mang quyn s ny v cho anh Nhõm (khin) (Triu Bụn , Mm
sng).
bõy gi anh nờn nghe tụi, sp ht bui chiu ri (cu) (Triu Bụn, Mm
sng).
Gia 2 cc ú l nhng hnh ng va cú tớnh cu va cú tớnh khin
(khuyờn, ngh, ) cho nờn tp hp nhng hnh ng trờn thnh hnh ng cu
khin cú tớnh khỏch quan hn ngha mnh lnh.
í ngha cu khin ca li chớnh l ni dung ca hnh ng cu khin, nú
thuc v ngha tỡnh thỏi ch quan ca li do mc ớch núi ca ch ngụn quyt nh.
Nú phõn bit vi ngha tỡnh thỏi khỏch quan vn l ngha tỡnh thỏi hin thc c
phn ỏnh trong li.
5
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
Ni hm ca ý ngha cu khin bao gm yờu cu (cu xin, nh v, mi mc,
chỳc tng ). í ngha khin (sai khin, ra lnh, cm oỏn ); va cu va khin
(khuyờn bo, ngh ).
*. Cỏch biu hin cu khin giỏn tip
Hnh ng cu khin l mt kiu hnh ng ngụn trung c thc hin bng
li núi nhm cu khin ngi nghe (i ngụn) thc hin hnh ng m ngi núi
(ch ngụn) mong mun. Nú cú th c thc hin mt cỏch trc tip bng cõu cu
khin cú mụ hỡnh kiu:
K1 = D2 - Vttck - V (p),
K2: = D1 - Vnhck - D2 - V(p)
cha cỏc phng tin ỏnh du lc ngụn trung cu khin trc tip nh cỏc v
t tỡnh thỏi cu khin hóy, ng, ch, ng t tỡnh thỏi cu khin nờn, cn, phi, kt
cu V + giỳp/ h/ cho, tiu t cu khin, i, vi, xem, ó, thụi, no, nhộ, ng t
ngụn hnh cu khin mi, xin, van, ly, nh, cu, chỳc, ngh, yờu cu, ra lnh,
cho phộp, khuyờn, cm, Hnh ng cu khin cú th c by t mt cỏch giỏn
tip khụng qua mt hnh ng ngụn trung khỏc nh hi, trn thut m cú ớch cu
khin. Cỏch by t ny khụng ỏp t cho i ngụn, tng quyn ch ng cho i
ngụn, do ú m cú tớnh lch s cao hn cỏch cu khin trc tip.
Li cu khin giỏn tip l li cú mc ớch cu khin nhng c to ra bi
cỏc biu thc ca hnh ng ngụn trung khỏc vi cu khin nh hi, trn thut.
Nhng li hi, trn thut, cm thỏn ng trong ng cnh cu trỳc hn nh cho
phộp ngi nghe nhn ra mc ớch cu khin thụng qua thao tỏc suy ý.
Vớ d: - i gii i! Anh! Quý hoỏ quỏ. (ụi mt, Nam Cao) - Hm ý t s
vui mng khi gp mt.
Theo nghiờn cu ca PGS.TS o Thanh Lan, hnh ng cu khin giỏn tip
c thc hin qua cõu hi ph bin hn cõu trn thut, cm thỏn. Bi vỡ hnh
ng cu khin v hi u cú chung mt c im l ch xut hin trong trong bi
6
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
cnh hi thoi trc tip vi s cú mt ng thi ca ch ngụn, i ngụn, ti thi
im hin ti theo cụng thc: tụi, anh, bõy gi. Trong khi ú, hnh ng trn thut
cú th xut hin trong bi cnh hi thoi trc tip hay giỏn tip u c. L d
nhiờn, hnh ng trn thut giỏn tip khụng th c dựng lm phng tin cu
khin giỏn tip.
Cõu hi vn l hỡnh thc th hin hnh ng ngụn trung hi m mc ớch l
hi iu cha rừ v yờu cu i ngụn tr li iu cha rừ ú. Khi t cõu hi, ngi
hi ó tin gi nh l ngi nghe phi bit iu cha rừ ú hn mỡnh v cú th gii
ỏp c. Ni dung ca vn cn hi rt rng nờn khụng phi tt c mi cõu hi
u c s dng cho mc ớch cu khin m ch cú nhng kiu cõu hi nht nh
cho phộp to ra hm ý cu khin mi c dựng. Trc ht, v mt thnh t tham
gia cu trỳc cõu hi thỡ trong cõu hi cú hm ý cu khin, ch ng ca hnh ng
mnh (tc l hnh th = th thc hin hnh ng) thng ngụi hai hoc ngụi
gp i vi hnh ng cu khin hc ngụi 1 i vi kiu cõu cú hnh ng xin
phộp c lm.
V mt ng ngha, cõu hi hm ý cu khin cú nh hng ngha ó xỏc nh
v nhim v ca i ngụn khi tr li cú hay khụng cng ng ngha vi vic chp
thun hay t chi thc hin hnh ng.
Du hiu nhn din:
- Xut hin trong ng cnh cu khin, bao gm cỏc thnh phn c bn:
+ Ch th cu khin
+ Ch th tip nhn li cu khin
+ Hnh ng cu khin th hin bng v t cu khin
+ Hng cu khin:
- Hng ngoi: ngi núi cu khin ngi nghe thc hin hnh ng
Vớ d: - Mỡnh ly ra i (Nam Cao, ụi mt)
7
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
- Hng ni: ngi núi xin phộp ngi nghe cho mỡnh thc hin hnh ng
ngi núi ng nht thc hin hnh ng (yờu cu ngi núi v ngi nghe xut
hin ng thi)
Vớ d: - Xong cha no, n lt tụi k nhộ! (Nguyn Minh Chõu, Mnh
trng cui rng).
- Xut hin trong ng cnh cu trỳc:
+ Biu thc hi phi cha danh t hoc i t lm ng l ngụi 2 hoc ngụi
1: D2 ( ng) /gp
+ Biu thc hi cu khin khụng yờu cu ngi nghe tr li bng cỏch gii
thớch iu mỡnh cha bit nh li hi chớnh dnah m yờu cu ngi nghe tr li
bng li hoc hnh ng bng cỏch chp nhn hoc t chi li ngh c a ra
trong li hi, nh vy nú ó nh hng sn cõu tr li. Nu khụng thuc yờu cu
ny thỡ khụng phi biu thc hi cu khin.
Vớ d: - X chõn th vo õy (Tụ Hoi, Khỏc trc)
Cõu cu khin giỏn tip bng cõu hi- cu khin cú mt s kiu sau:
1. Li cu khin ng hng
Mụ hỡnh: P + hay khụng/ hay + P?
Vớ d: - Hay ta n mt loi AK, nộm my qu lu n bỏo cho cỏc ng chớ
y bit? (Triu Bụn, Mm sng)
Cõu hi yờu cu phi la chn mt trong hai phng ỏn tr li. Khi dựng
biu th mc ớch cu khin thỡ ch ngụn ch nờu lờn mt phng ỏn m ch
ngụn ó la ch sn hi i ngụn.
Vi dng cõu hi ny, i ngụn ch c tr li theo hng chp nhn cú,
hoc khụng, tc l ng ý thc hin hnh ng ú hay khụng. Nh vy, cỏch dựng
cõu hi la ch khuyt mt v l nhm mc ớch cu khin, chớnh l cu khin theo
li giỏn tip.
Mụ hỡnh: P + ch? (P: lừi mnh )
8
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
Vớ d: a. - Ch vit i ch (ch)! (Nguyn Vn Bng, Ngi khỏng chin)
b Hoang nú va ch! (Kim Lõn, V nht)
Cõu hi vi tiu t ch nhm mc ớch yờu cu i ngụn xỏc nhn iu m
ch ngụn ó bit chc chn, vỡ th nú cú th c dựng by t ngh ca ch
ngụn mt cỏch giỏn tip. vớ d ny, (a)ch (ch) biu th hnh ng thỳc gic vi
tớnh khin cao. (b) ch biu th yờu cu.
2. Li cu khin ngc hng
Ngi hi mang ý ngha ph nh, ngn cn hnh ng. Mc ớch l cu
khin ngn cm
Mụ hỡnh: Sao (li) + P?
Vớ d: - Sao anh khụng núi ngay i, li cũn c loanh quanh mói! (Bựi Hin,
K nim v ngi con i xa)
Ngn thc hin hnh ng: Ai + P?
Vớ d: - Cụ y v di ty lm gỡ! (Nguyn Minh Chõu, Mnh trng cui
rng).
Kiu cõu ny tham gia biu t hnh ng khuyờn nh (cụ y li õy cũn
hn, ch v di ty lm gỡ).
3. Li cu khin trn thut
Vớ d: - Xung! (Anh c, Con ch Lc)
Mang tớnh mnh lnh, yờu cu i ngụn phi thc thi hnh ng ca ch
ngụn ra.
4. Li cu khin cm thỏn
Vớ d: - Tụi au quỏ! (Anh c, Con ch Lc)
5. Li cu khin mong mun
Mụ hỡnh: D1/3 - Vck - D2 - V(p)
Vớ d: - Tụi mun gp ng chớ Cn! (Hu Mai, Ngi th cha ng h ti
ng hm s 1)
9
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
Li cu khin mang tớnh yờu cu, ngh cho tụi gp ng chớ Cn.
- Tụi mun nh ng chớ chuyn cho ng chớ Phũng gúi thuc (Hu Mai,
Ngi th cha ng h ti ng hm s 1)
Trong cõu ny mun, ch ngụn by t ý mun yờu cu/ ngh i ngụn
thc hin hnh ng theo ý mun ca mỡnh.
*. Hnh ng ngụn trung trc tip
Mụ hỡnh cu trỳc phng tin tng minh:
K1 = D1 + Vng.h.c.k + D2 + V(p)
Trong ú: D: Danh t
Vng.h.c.k: V t ngụn hnh cu khin
(p): phn ph (cú hoc khụng cn cú)
Vớ d: - Mỡnh c i (Nam Cao, ụi mt)
Phng tin nguyờn cp:
K2 = D2 + Vt.c.k + V(p) + Tc.k
Trong ú: Vt.c.k: V t tỡnh thỏi cu khin
Tc.k: Tiu t tỡnh thỏi cu khin
Vớ d: - Chỳng tụi xin i thờm hai ngi na! (Anh c, Con ch Lc)
Dng khuyt: K2 = D2 = Vt.c.k/Tc.k + V(p)
Vớ d: - n ngy gi b m chỳ nh tỡm v. (Nguyn ch Dng, Quờ
hng)
ý ngha cu khin tng minh, mi hnh vi cõu khin c th hin (gi
tờn) bng mt ng t ngụn hnh cu khin tng ng, chng hn: ra lnh, yờu cu,
mi í ngha cu khin nguyờn cp biu th hnh vi cu khin núi chung, nú cú
th tng ng vi mt hoc mt vi hnh vi cu khin tng minh. Chng hn: t
hóy thiờn v biu hin ý ngha khin núi chung. Nú cú th tng ng vi hnh vi
ngh, yờu cu hoc ra lnh tu theo ng cnh v cu trỳc cú cỏc tiu t tỡnh thỏi cu
khin ph tr i kốm.
10
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
*Vi ng t Nờn :
Mụ hỡnh khỏi quỏt: K1` = D2/Dg - Vtck - V(P)
V ớ d : - Chị ấy nên biết điều thì mọi chuyện sẽ ổn thoả.
Cấu trúc này có mô hình giống với mô hình câu cầu khiến chứa phơng tiện ngữ
pháp biểu thị ý nghĩa cầu khiến bằng vị từ tình thái hãy, đừng, chớ.
Ví dụ: - Đừng có đụng vào tôi!
- Hãy ra ngoài và chờ lệnh!
Trong mô hình câu cầu khiến, động từ nên phải có vị trí giống hãy, đừng, chớ
và chúng có chức năng biểu thị ý nghĩa cầu khiến theo các mức độ khác nhau. Nên
thờng diễn đạt ý nghĩa khiến tơng ứng với hành vi khuyên.
Ví dụ: - Cậu nên ngủ đủ giấc
Kết luận
Qua những ví dụ và chứng minh trên, ta thấy, nghiên cứu ngữ pháp- ngữ nghĩa
của lời là một hớng nghiên cứu mới trong ngôn ngữ học. Một vấn đề mà còn ít ngời
chú ý đến. Tuy nhiên, khi nghiên cứu nghữ pháp- ngữ nghĩa của lời sẽ giúp chúng ta
có cách nhìn rộng hơn về nghiên cứu ngôn ngữ. Nó sẽ không còn bó hẹp theo cách
phân loại truyền thống về : ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp nữa. Và qua một số ví dụ về
hành động ngôn trung trực tiếp và gián tiếp giúp chúng ta bớc đầu tiếp cận đến tính
đa nghĩa trong lời và những mối liên quan với nhau giữa ngữ pháp- ngữ nghĩa của lời.
11
Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel : 0918.775.368
Tài liệu tham khảo
1. PSG.TS Đào Thanh Lan; Vai trò của hai động từ mong, muốn trong việc
biểu thị ý nghĩa cầu khiến ở tiếng Việt.
2. PSG.TS Đào Thanh Lan; ý nghĩa cầu khiến của các động từ nên, cần, phải
trong câu tiếng Việt.
3. PSG.TS Đào Thanh Lan, Cách biểu hiện hành động cầu khiến gián tiếp bằng
câu hỏi - cầu khiến.
4. Khoa Ngôn ngữ học; Những vấn đề ngôn ngữ học.
12
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét