ngày, viết một cái tin chiến sự, và dòch một tiểu thuyết
Pháp đăng ở cuối trang hai, còn bao nhiêu bài vở khác
thì do Cao ủy Pháp cung cấp hai người viết chính yếu
lúc đó là Soubrier (Văn Tuyên) và Lê Tài Trường. Tòa
soạn đặt ở trên gác căn nhà số 18 phố Hàng Ngang,
một căn gác rộng mông mênh mà chỉ kê có một cái bàn
nhỏ xíu. Mỗi tuần, tôi ngồi ở bàn ấy độ nửa ngày, còn
thì tạt lại nhà in viết đủ loại sách cho Văn Hồng Thònh
và nhà in “Cây Thông” của Đỗ Văn Giao. Bè bạn có dăm
người; khi nào buồn quá thì Học và tôi đóng cửa gác lại,
lấy các thứ rượu ra mời nhau uống. Có khi đang chén
thù chén tạc như thế thì Văn Tuyên đeo kính trắng,
mặc đồ lớn, đập cửa thình thình đi vào, cho biết những
chỉ thò mới, nhưng trước khi nói lên những chỉ thò ấy,
chúng tôi thường đứng dậy, nghiêm chào. Bùi Xuân Học,
lúc ấy đã lớn tuổi, nhưng vẫn thích nghòch ngợm như
con nít. Không phải anh chỉ hát bửa thế mà thôi, lắm
khi anh còn giỡn một cách bừa bãi nhiều hơn thế, và
cái thú nhất đời của anh là uống rượu, đi hút ở nhà anh
Hòa Tường, rồi biệng xiệng như Tây say, đi trong hoàng
hôn hát mấy câu tiếng Pháp tả cái buồn của người lính
nhớ cái mái nhà phủ tuyết trong có người vợ bé nhỏ đợi
chồng đi sang Việt Nam không biết sống chết ra sao.
220 TUYỂN TẬP VŨ BẰNG
http://ebooks.vdcmedia.com
Tòa báo, gồm có hai người thường trực, lúc nào cũng
êm đềm như một khúc sông không cầu. Mấy con trai của
Học đều cho đi Pháp hết. Như thế được hơn một năm,
vì lý do “không tiết lộ”, Cao ủy Pháp không trợ cấp cho
tờ “Zân Mới” nữa. “Tội gì mà ra!”, Bùi Xuân Học nói
oang oang lên như vậy với ngay chính Văn Tuyên và
ngay số đó, đóng cửa, không kèn, không trống, không
thương, không tiếc.
Nghỉ ít ngày, tôi lại làm một tờ tuần báo của Hội
đồng An Dân (lúc này không còn bác só Trương Đình
Chi nữa) tên là tờ “Việt Thanh”. Làm tờ báo này cũng
ngon lành lắm, nhưng phải viết bài: Vũ Công Nghò,
nguyên chủ nhiệm báo “Tiểu Thuyết Tuần San” thu bài,
sửa chữa rồi cho in. Đôi khi mới tạt đến báo quán tán
chuyện lăng nhăng, tôi ngồi nhà viết từng tập bài xếp
đống đấy, đến kỳ đưa, rút lấy một vài bài ra. Gọi là góp
chút duyên với các chiến só quốc gia, đem lại độc lập
cho tổ quốc, nhưng tiền nhuận bút thì đưa trước!
TỪ “LIÊN HIỆP” ĐẾN “TREŒ”,
QUA “TIẾNG DÂN”
Là vì thời thế bất trắc lắm. Theo thông cáo quân sự
thì ngày nào ta cũng thắng mà đòch cũng thua, nhưng
BỐN MƯƠI NĂM NÓI LÁO 221
http://ebooks.vdcmedia.com
không hiểu thực tế trớ trêu ra sao, dân tình mỗi ngày
một chán nản, một măït vì rối ren ở trong nước nhiều
quá, mà mặt khác thì kinh tế lại bắt đầu suy sụp dữ.
Bao nhiêu tướng tài của Pháp hoặc thua, hoặc chết,
không ít; chính phủ Pháp bèn quyết đònh đưa tướng De
Lattre sang diệt Cộng. Tướng này vừa đến, thiên hạ thì
thầm không biết bao nhiêu chuyện hư hư thực thực:
đánh tốt, nhưng hách lắm; nước không nóng không
dùng; các só quan cận vệ không đứng thẳng như cây cột
xi măng để chào, cho về ngay một nước. Hầu hết đều
chỉ chú ý tới De Lattre về điểm đó, nhưng không biết
rằng ông là một võ tướng để tâm đến văn hóa rất nhiều.
Vì thế cho nên vừa đến Việt Nam được một tuần, nghiên
cứu vấn đề, ông đã kêu mật vụ và thông tin Pháp lên
tiếp xúc, và chỉ thò phải ra một tờ báo lớn để làm cơ
quan chính trò và quân sự cho quân đội Pháp, đồng thời
tẩy nặng cái óc sợ Cộng của dân chúng Việt Nam, làm
cho họ tin tưởng nơi tài bách chiến bách thắng của quân
đội Pháp.
Văn Tuyên, một tay bút cừ của đài Pháp A, ngày nào
cũng đẻ ra một bài chửi Cộng đáng ghét, nhưng mà lại
duyên dáng không chê được, được chỉ đònh để làm tờ báo
đó. Sau một cuộc hội kiến với De Lattre, Văn Tuyên về
222 TUYỂN TẬP VŨ BẰNG
http://ebooks.vdcmedia.com
đến nhà cuống cả lên, suýt rơi kính gọng vàng, (và cố
nhiên quên hát cả bài Tiến Quân Ca) giục tôi đi thu xếp
nhà in và xúc tiến tổ chức tòa soạn để kòp ngày ra báo,
vì De Lattre không phải là chuyện đùa đâu! Thêm nữa, Văn
Tuyên còn cho biết báo “Liên Hiệp” phải là một tờ báo
xuất sắc có tên chủ nhiệm, chủ bút đàng hoàng, chớ
không thể ẩu như “Zân Mới” được. Y anh muốn để tên
anh là chủ nhiệm và tên tôi làm chủ bút. May đến lúc
cuối cùng có một anh bạn sẵn sàng đứng tên chủ bút
thay tôi: đó là Huỳnh Văn Phẩm. Bắt đầu, báo in tạm
ở nhà in “Cây Thông” của Đỗ Văn Giao. Thợ thì mới
tập xếp chữ; máy thì có một cái khổ demi raisin và hai cái
minerve lô can, cho nên công việc lúc ban đầu bê bối, khó
khăn như đi vào Ba Thục: xếp chữ, cho đúc rồi chở bát
chữ đến nhà Văn Hồng Thònh để in. Còn tòa soạn thì
chỉ vẻn vẹn có một bàn bốn năm người ngồi chung, vừa
viết bài, vừa sửa
mô rát. Mô rát
chi chít những
phốt
, sửa
ba bốn lần, lỗi vẫn còn sót lại như trấu! Một tờ báo
chưa xuất bản mà đi đâu cũng ầm lên là báo “của Tây”,
thêm nữa lại in xấu, cố nhiên là không chạy. Nhưng
Văn Tuyên có một đức tính đáng kể là kiên nhẫn: mặc
dầu vậy, anh vẫn vui vẻ và cổ súy anh em cố gắng. Thay
đổi lề lối làm việc; thay đổi nhà in; luôn luôn tìm những
BỐN MƯƠI NĂM NÓI LÁO 223
http://ebooks.vdcmedia.com
mục mới lạ để thông tin tức và bình luận, tờ “Liên
Hiệp” khá dần dần, để đến lúc có tin động viên dân
chúng đánh giặc thì báo bắt đầu chạy, được người ta
tranh nhau tìm đọc. Là vì, có tiền mà lại được ưu tiên,
“Liên Hiệp” có những tin tức, sắc lònh động viên sốt dẻo
và ngày nào cũng in thêm hai trang phụ để đăng những
tin đó, mà ai cũng cho là “cần thiết cho mọi gia đình”.
Cùng lúc ấy, Mỹ bắt đầu đến Việt Nam và đặt phòng
thông tin ở Hà Nội, đầu đường Hàng Trống, và bắt đầu
xem xét dân tình cũng như tìm hiểu tâm lý quần chúng
Việt Nam. Giám đốc Donell và phó giám đốc Metcaffe,
một hôm, nhờ một nhân viên người Nam tiếp xúc với
tôi và mời đến chơi tại phòng Thông tin. Hỏi thì mới
biết rằng họ biết tôi là vì văn phòng chính ở Sài Gòn
cho họ biết, ra Hà Nội, nên tiếp xúc với những ký giả,
văn só nào, mà sở dó văn phòng ở Sài Gòn biết tôi là
vì họ đã mở cuộc điều tra và đã biết tôi qua những bài
báo viết cho tuần báo “Mới” của Phạm Văn Tươi (tức Tú
Xe sau này), do Lê Văn Siêu làm chủ bút.
Lần đầu tiên, tôi gặp Phạm Văn Tươi ở báo “Tiếng
Dân” của Cung Mạnh Đạt. Đạt có anh em làm thầu
khoán, có tiền, bắt đầu mua một cái măng xét báo hàng
ngày của Nguyễn Thăng Long ở Hải Phòng: báo “Ngày
224 TUYỂN TẬP VŨ BẰNG
http://ebooks.vdcmedia.com
Mai”. Làm được ít lâu, Đạt vào Nam vận động với chính
phủ Nguyễn Văn Tâm xin một tờ báo cho chính mình,
lấy tên là “Tiếng Dân”, bỏ tờ “Ngày Mai”, làm tờ báo
mới và tổ chức luôn cả nhà in để in lấy báo. Tôi làm
thư ký tòa soạn, mời các anh em còn lại như Thượng
Sỹ, Trần Kim Dần, Lê Tất Tiên về cộng tác. Báo chạy
một cách bình thường vì không có gì đặc biệt, một mặt
vì Đạt sợ làm ngổ quá thì hại công việc làm ăn của anh
em trong nhà anh, và mặt khác cũng vì Nguyễn Văn
Tâm lúc ấy rất hung hăng, báo nào mà không nònh Tây
ra mặt thì không những đóng cửa mà lại còn nhốt là
đằng khác.
Phạm Văn Tươi đến tìm tôi tại nhà báo ở đường
Wiélé hai lần, nhưng đến lần thứ ba mới gặp. Hồi đó,
trời nắng gắt. Thấy Phạm Văn Tươi khoác cái áo ở tay,
đi ở cầu thang lên, mồ hôi mồ kê nhễ nhại, tôi xúc cảm
về sự chí tình của anh, bèn nhận lời viết cho tờ “Mới”.
Tươi là một người có học, nói khó nghe, nhưng tỏ ra
thông thạo về nghề báo cũng như nhiều vấn đề khác
thuộc đủ lãnh vực nên tôi có biệt nhỡn, và cũng vì thế
tôi đã viết nhiều loạt bài đứng đắn và luôn luôn tìm cái
mới lạ để đáp lại cảm tình thắm thiết của Lê Văn Siêu
và Phạm Văn Tươi.
BỐN MƯƠI NĂM NÓI LÁO 225
http://ebooks.vdcmedia.com
Loạt bài “Miếng Ngon Hà Nội” cũng như những bài
“Tết Thủy Tiên” đặc biệt Việt Nam, mà sau này nhà
xuất bản “Nguyễn An Ninh” và “Thế Giới” thâu thập lại
in thành sách, đều bắt đầu đăng trên báo này. Lúc ấy,
tổng giám đốc Thông tin Mỹ là Gregory, qua sự điều tra
của nhân viên người Việt, biết tôi; do đó mới có viên
giám đốc và phó giám đốc ở Bắc mời tôi nói chuyện.
Thoạt đầu, chúng tôi nói chuyện về động viên. Thành
thực mà nói, lúc ấy, tôi không ngại Nguyễn Văn Tâm
mà cũng chẳng sợ Tây, vì tôi biết là có đủ sức để đối
phó với họ; còn Mỹ thì mới bước lên đất Bắc chưa đáng
kể, nên tôi không ngại gì mà không nói thực những điều
tôi biết và tôi nghó: “Dân chúng Việt Nam theo tôi,
không tán thành động viên một tí nào. Vẫn biết rằng
ở nước nào cũng thế, thanh niên đến tuổi trưởng thành
thì phải ra lính, giúp nước, bảo vệ biên thùy, nhưng ở
trong trường hợp đất nước tôi thì khác hẳn, vì bất cứ
một người nào cũng quan niệm rằng chính phủ Tâm
động viên họ không phải vì quyền lợi của đất nước, mà
chính là vì quyền lợi của người Pháp mà các chính phủ
Việt Nam từ trước đến nay đều là tay sai”.
Nghe thấy tôi trả lời như vậy, giám đốc thông tin Mỹ
ở Hà Nội nhìn tôi, có vẻ ngạc nhiên. Tôi cũng không
226 TUYỂN TẬP VŨ BẰNG
http://ebooks.vdcmedia.com
cần lưu ý lắm, viện cớ bận việc, ra về. Mấy hôm sau,
Metcaffe mời tôi đi uống rượu; đó là một điều rất lạ vì
người Mỹ khác hẳn người Pháp, và người Đức, ít khi tự
nhiên lại mời ai đi ăn uống, chơi bời như vậy. Nhưng
tôi cứ đi và, để tỏ ra người Việt chòu chơi hơn ai, ngay
lúc ra về, tôi mời Metcaffe đến ăn cơm Việt Nam tại
nhà riêng. Cũng từ đó, chúng tôi thân mật với nhau
hơn, và đến tận lúc ấy Metcaffe mới cho tôi biết là
phòng giám đốc có ý muốn có sự hợp tác của tôi trong
công việc viết sách và viết báo
Nói cho thực, lúc ấy tôi không mê tiền. Ngoài việc
làm “Tiếng Dân” và “Mới”, tôi ưa sống cho chính mình,
sống với nội tâm, nay đi kiếm những bức tranh Tầu về
treo, mai tìm cây thế về trồng hay gửi ra ngoại quốc
mua một cặp yến tím về nghe nó hót, nên thấy người
Mỹ nói thế tôi cũng không tha thiết lắm. Tuy nhiên,
trước sự thiết tha có vẻ chân thành của Metcaffe và
Donell, tôi cũng cứ nhận lời. Và, sau đó, tôi cũng dành
mỗi ngày mấy tiếng đồng hồ viết văn, dòch sách cho
phòng thông tin Mỹ, để xem đồng đô la Mỹ nó ra thế
nào, vì cho tới lúc đó, tôi quê một cục, vẫn tưởng rằng Mỹ
tiêu toàn vàng, chớ không tiêu giấy bạc. Tôi tin như thế
là vì thû nhỏ đi coi phim “La Ruée vers l’Or” của hề
BỐN MƯƠI NĂM NÓI LÁO 227
http://ebooks.vdcmedia.com
Charlot, tôi thấy vàng ở nước Mỹ nhiều hơn đá sỏi; sau
này, đọc sách và coi báo, lại thấy Mỹ nổi tiếng là giàu
nhứt thế giới, mạnh nhứt thế giới, nên tôi suy luận một
cách ngớ ngẩn là Mỹ không tiêu tiền giấy. Những nước
như Pháp, Việt, Nhật, Tàu mới tiêu loại tiền tồi tệ đó,
chớ Mỹ mạnh nhứt, giàu nhứt thế giới cũng tiêu tiền
giấy thì chẳng hóa ra “cá mè một lứa” hay sao?
Thế là tôi viết sách cho thông tin Mỹ. Vẫn biết người
Mỹ làm cái gì cũng phải rõ ràng, sạch sẽ, khoa học, bài
vở phải đánh máy không tẩy tẩy, xóa xóa lèm bèm, tôi
mặc kệ, làm như không biết, viết tay được cuốn nào đưa
luôn cuốn ấy và tôi đã
vỡ mộng
khi nhận được những
cái chèque đưa ra ngân khố để lãnh tiền Việt Nam!
Nhưng mà thôi, cũng được đi: so với Pháp, và Việt, Mỹ
lúc đầu cũng chòu tiêu. Họ có một bảng kê khai những
sách cần viết và cần dòch; hết cuốn này, tôi tiếp tục làm
cuốn khác, và họ nhận hết. Và Metcaffe đã có lần bảo
tôi là “phòng thông tin có thể cứ nhắm mắt mà nhận
sách của ông Vũ Bằng” (nous prenons les manuscrits de
M. Bằng les yeux fermés). Sau đó ít lâu, tôi một mình
làm “comic” - một loại báo bằng bàn tay, in toàn tranh
vẽ, kèm những lời ghi chú theo kiểu báo nhi đồng
Spirou - để đóng thành từng kiện, chuyển cho Thông tin
228 TUYỂN TẬP VŨ BẰNG
http://ebooks.vdcmedia.com
Việt Nam phổ biến trong dân chúng. Mỗi tối, cơm nước
xong xuôi, tôi ngồi làm một vài cái báo như thế, chỉ ghi
lời, còn vẽ ra sao, mặc họ ở Sài Gòn lo liệu lấy.
Một hôm, tổng giám đốc Gregory ở Sài Gòn ra Hà
Nội, mời tôi sang phòng thông tin nói chuyện, có
Metcaffe và Donell cùng dự thính. Sau một tiếng đồng
hồ nói chuyện về văn hóa, nghệ thuật, tâm lý của quảng
đại quần chúng Việt Nam, Gregory đưa ra một đề nghò:
dòch một ít sách vui của Mỹ cho dân chúng Việt đọc.
Ông hỏi tôi đã đọc cuốn “L’OEuf et Moi” chưa. Tôi gật
đầu. Ông nhờ tôi dòch. Tôi nói:
- Tôi không dòch.
Gregory trợn tròn con mắt, hỏi:
- Sao lại không dòch?
- Là vì thế này: người Việt Nam cười khác người Mỹ.
Tôi không biết người Mỹ xem cuốn “L’OEuf et Moi” thì
cười ra sao, chớ tôi dám chắc rằng nếu dòch cuốn ấy ra
thì người Việt Nam không thể nào cười được, dù có cù
vào nách họ.
Gregory lại tròn mắt lên:
- Sao lại không cười?
BỐN MƯƠI NĂM NÓI LÁO 229
http://ebooks.vdcmedia.com
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét